Syndroom van Cushing – informatie voor arbo-professionals

Informatie overheen syndroom van Cushing met het oog op arbeidsparticipatie

Deze pagina is speciaal bedoeld voor arboprofessionals. U treft hier informatie over de zeldzame hypofyse-aandoeningen. Informatie die u nodig heeft als d√© deskundige die aanspreekpunt is voor mensen die vragen hebben over hun gezondheid √©n het werk. 

Een werknemer met een zeldzame hypofyse of bijnieraandoening komt u waarschijnlijk maar één keer in uw loopbaan tegen. Logisch dat u dan vragen heeft over de mogelijkheden voor arbeidsinzet.

Het syndroom van Cushing wordt veroorzaakt door een overschot aan cortisol.

Op deze pagina is kort beschreven wat de essentie is van het syndroom van Cushing, in relatie tot arbeidsparticipatie. Meer informatie over hypofyse- en bijnieraandoeningen is te vinden op de site www.bijniernet.nl

Wilt u de tekst in een pdf gebruiken, dan wordt geadviseerd deze te downloaden. Het kan ook zijn dat een werknemer deze factsheet voor u heeft meegenomen naar het consult.


Etiologie

Het syndroom van Cushing wordt veroorzaakt door een overschot aan cortisol1. Meestal wordt dit veroorzaakt door een goedaardig, adrenocortico- troop hormoon (ACTH) producerend adenoom in de hypofyse (¬Ī80%) of een cortisol producerende tumor van de bijnier (¬Ī16%). Ook kan het syndroom van Cushing veroorzaakt worden door gebruik van exogene glucocortico√Įden.

Symptomen

Het hypercortisolisme kan veel klachten geven, zoals:

  • gewichtstoename (toename buikomvang en vollemaansgezicht);
  • spierkrachtsverlies en spierpijn t.g.v. spieratrofie;
  • atrofie van de huid;
  • vermoeidheid, beperkt uithoudingsvermogen;
  • geheugen-, concentratie- en slaapstoornissen;
  • psychische klachten zoals emotionele instabiliteit en stemmingsproblematiek.

Daarnaast kan hypercortisolisme hypertensie, diabetes mellitus 2, osteoporose, verhoogde bloedings- en stollingsneiging en suppressie van het immuunsysteem veroorzaken².

Behandeling

De behandeling bestaat uit het operatief verwijderen van de tumor uit de hypofyse of de bijnier. Daarnaast is het mogelijk om met medicatie het cortisol te verlagen (b.v. met ketoconazol of metopiron=metyrapon). Deze medicatie wordt veelal tijdelijk gebruikt ter over- brugging naar een definitieve behandeling. Indien een hypofyse operatie niet mogelijk is of niet succesvol is gebleken, is radiotherapie van de hypofyse een optie, waarbij het effect op het hypercortisolisme pas na enkele jaren te verwachten is.

Na de operatie

Na de hypofyse- of bijnieroperatie is er meestal (tijdelijk) sprake van een bijnierinsuffici√ęntie ten gevolge van de eerdere langdurige suppressie van de¬†hypofyse-bijnier¬†as¬†door¬†de¬†hormonale¬†overpro-¬†ductie¬†van¬†detumor.¬†Hiervoor¬†is¬†substitutie¬†van¬†cor-¬†tisol¬†nodig¬†(hydrocortison).¬†In¬†de¬†maanden¬†tot¬†soms zelfs jaren na de operatie wordt de hydrocortison langzaam afgebouwd en gestopt na herstel van de eigen cortisolproductie. Indien de endogene¬†cortisolproductie niet op gang komt door b.v. beschadiging van de hypofyse tijdens operatie of na radiotherapie, zal de bijnierinsuffici√ęntie blijvend zijn (zie¬†ook¬†de¬†factsheet¬†bijnierschorsinsuffici√ęntie).¬†Desnelle daling van het cortisol na jarenlange blootstelling aan hypercortisolisme geeft frequent langdurige ontwenningsklachten zoals malaise, ernstige ver- moeidheid, spier- en gewrichtspijn en psychische klachten(stero√Įdonttrekkingssyndroom)¬≥.¬†Na¬†curatie/remissie¬†van¬†het¬†syndroom¬†van¬†Cushing¬†behouden¬†pati√ęnten ook¬†op¬†lange¬†termijn¬†gemiddeld¬†een lagere kwaliteit van leven met een verhoogde herstelbehoefte en een lagere inspanningstolerantie dan gezonde mensen. De nadelige effecten van de langdurige blootstelling aan de hoge cortisolwaar- den, zoals ongunstige verhouding vet-spiermassa, myopathie,¬†huidatrofie,¬†verminderd cognitief¬†functioneren, vermoeidheid en verminderde belastbaarheid, zijn vaak maar beperkt reversibel4,9.¬†

De meerderheid van de pati√ęnten die behandeld zijn voor Cushing ervaren een blijvend effect op¬†kwaliteit van leven en lichamelijk en geestelijk¬†functioneren.

Arbeidsparticipatie

Hoewel er grote verschillen tussen pati√ęnten zijn, is het geen uitzondering dat pati√ęnten problemen ervaren met arbeidsparticipatie10. Het behandeltraject is vaak langdurig, zoals hierboven beschreven. Het herstel verloopt in verschillende fasen en kan jaren duren, waarbij er mogelijk ook persisterende

klachten, zoals verminderde inspanningstolerantie en neurocognitieve stoornissen aanwezig blijven na het bereiken van een stabiele hormonale situatie. De ernst van het syndroom van Cushing, maar ook het beloop van de ziekte en de mate van herstel van klachten, vari√ęren erg per pati√ęnt.

Het is niet goed te voorspellen welke pati√ęnten restklachten blijven houden en welke pati√ęnten volledig zullen herstellen. De lange diagnostische delay en duur van het behandeltraject en de langdurige herstelperiode kunnen een periode van twee jaar ruim overschrijden.

Aandachtspunten voor bedrijfsarts en verzekeringsarts

Er kan jaren delay optreden voordat de diagnose syndroom van Cushing wordt gesteld.

  • Er¬†kan¬†jaren¬†delay¬†optreden¬†voordat¬†de¬†diagnose syndroom van Cushing wordt gesteld.
  • Voorafgaand¬†aan¬†de¬†diagnose¬†kunnen¬†er¬†door¬†de symptomen¬†reeds¬†problemen¬†in¬†het¬†functioneren¬†zijn.
  • Na een operatie moeten pati√ęnten langdurig wennen¬†aan¬†de¬†overgang¬†van¬†hormoonoverschot naar hormoontekort.
  • Een¬†deel¬†(10-20%)¬†van¬†de¬†pati√ęnten¬†zal¬†een recidief Cushing ontwikkelen.
  • Na een ernstig syndroom van Cushing kost het herstel¬†van¬†stero√Įdmyopathie¬†en¬†neurocognitieve klachten veel tijd.
  • Het¬†behandeltraject¬†en¬†de¬†herstelperiode¬†duren derhalve lang: vaak jaren.
  • De (cognitieve) duurbelastbaarheid is vaak verminderd met een sterk verhoogde herstelbehoefte.¬†Dit¬†isniet¬†aan¬†te¬†tonen¬†met standaard neuropsychologisch onderzoek.
  • Vanwege beperkingen op het gebied van energetisch/cognitief functioneren dient er rekening¬†gehouden¬†teworden¬†met¬†het¬†risico¬†op overbelasting bij re-integratie.
  • Hormoonaandoeningen¬†hebben¬†grote¬†impact¬†op het psychisch functioneren, en ziekteacceptatie is¬†eenproces¬†dat¬†vele¬†jaren¬†in¬†beslag¬†kan¬†nemen. Daarvoor kan gerichte (psychologische) interventie nodig zijn.
  • Een deel van de pati√ęnten zal naast ontregeling van de hypofyse-bijnier-as ook ontregeling van overige hypofysehormonen hebben en hiervoor zal¬†dan¬†dosis¬†titratie¬†moeten¬†plaatsvinden¬†om¬†de kwaliteit¬†van¬†leven¬†te¬†optimaliseren.
  • Er¬†is¬†slechts¬†een¬†beperkte¬†relatie¬†tussen¬†een ‚Äėnormale‚Äô hormoonspiegel en klachten en verminderd functioneren.
  • Er¬†bestaan¬†grote¬†individuele¬†verschillen¬†in¬†de duur en mate van herstel van fysieke, neurocognitieve en psychische klachten.
  • Een¬†deel¬†van¬†de¬†pati√ęnten¬†houdt¬†blijvende gevolgen¬†over,¬†zoals¬†verminderde¬†energie, inspanningstolerantie, neurocognitieve stoornissen en psychische klachten.
  • Het¬†is¬†voor¬†het¬†behandelteam¬†moeilijk¬†om¬†zekere prognoses voor het individu te verstrekken.
  • Deelname¬†aan¬†multidisciplinaire¬†revalidatie¬†heeft mogelijk toegevoegde waarde.

Afstemming en overleg

In¬†complexe¬†situaties¬†is¬†schriftelijke¬†informatie-uit- wisseling¬†of¬†mondelinge¬†afstemming¬†tussen¬†behan- delaar en de begeleidende bedrijfsarts/verzeke- ringsarts zinvol, uiteraard na toestemming van de¬†pati√ęnt/werkende.

Referenties

  1. Lacroix 2015 Lancet: Cushing’s syndrome, doi: 10.1016/S0140-6736(14)61375-1
  2. Pivonello¬†2016¬†Lancet¬†Diabetes¬†Endocrinol:¬†Complications of Cushing’s syndrome: state of the art. doi:¬†10.1016/S2213-8587(16)00086-3
  3. Bhattacharyya 2005 EJE steroid withdrawal syndrome after successful treatment of Cushing’s syndrome: a reminder. doi:10.1530/eje.1.01953
  4. Roerink 2020 JCEM: Decreased Aerobic Exercise Capacity After Long-Term Remission From Cushing Syndrome: Exploration of Mechanisms (dit artikel beschrijft de impact van Cushing op exercise capaciteit). doi: 10.1210/clinem/dgz286
  5. Andela¬†2015¬†EJE:¬†Cushing’s¬†syndrome¬†causes¬†irreversible¬†effects on the human brain: a systematic review of structural and functional magnetic resonance imaging studies (dit artikel beschrijft dat er inderdaad blijvende gevolgen lijken te zijn in bepaalde hersen- gebieden op groepsniveau) doi:¬†10.1530/EJE-14-1101
  6. Forget¬†2016¬†Psychoneuroendocrinology:¬†Long-term¬†cognitive effects of glucocorticoid excess in Cushing’s syndrome. doi:¬†10.1016/j.psyneuen.2015.11.020
  7. Broersen 2019 JCEM: Improvement but No Normalization of Quality of Life and Cognitive Functioning After Treatment of Cushing Syndrome(dit artikel beschrijft dat er blijvende gevolgen zijn op QOL en cognitief functioneren). doi: 10.1210/jc.2019-01054
  8. Berr¬†2017¬†EJE:¬†Persistence¬†of¬†myopathy¬†in¬†Cushing’s¬†syndrome: evaluation of the German Cushing’s Registry. doi:¬†10.1530/EJE-16-0689
  9. Wagenmakers 2012 EJE: Impaired quality of life in patients in long-term remission of Cushing’s syndrome of both adrenal and pituitary origin: a remaining effect of long-standing hypercortisolism? doi: 10.1530/EJE-12-0308
  10. Lobatto 2018 Pituitary: Work disability and its determinants in patients with pituitary tumor-related disease (dit artikel beschrijft de gevolgen op het gebied van arbeid). doi: 10.1007/s11102-018-0913-3

Deze factsheet is tot stand gekomen in het kader van het project ‚ÄėArbeidsparticipatie en chronisch ziek zijn‚Äô, een project dat mede tot stand is gekomen door subsidie van ZonMw.

Deze informatie is gemaakt in een samenwerking tussen de beroepsverenigingen van arboprofessionals, zorgverleners en pati√ęnten.

Deze factsheet kan onderhevig zijn aan veranderingen of verbeteringen. Nieuwe versies worden geplaatst op deze webpagina.


Deze pagina is aangemaakt in juni 2022